Türkiye'nin Ekonomik Görünümü 2004-2005

2004-2005
TÜRKİYE’NİN EKONOMİK GÖRÜNÜMÜ
(Turkey’s Economic Outlook)

DEVLET MEMURUNUN KADROSAL DAĞILIMI: Kamuda çalışan 2.194.974 memurun %28.8’i eğitim ve öğretim hizmetleri, %23:9’u genel idari hizmetler, %14.3’ü sağlık hizmetleri, %9.9’u yardımcı hizmetler, %8.5’u emniyet hizmetleri, %5.3’ü öğretim elemanı, %4.8’i teknik hizmetler, %3.7’si din hizmetleri, %0.51’i hakimlik ve savcılık hizmetleri, %0.13’ü avukatlık hizmetleri, %0.0098 mülki-idari hizmetler görevi yapmaktadır.

KAMUDA MAAŞ DAĞILIMI: Devlet kadrolarında çalışan memurların ikramiye ve fazla mesai ücretleri hariç %4.1’i 500 YTL altında, %42.9’u 550-750 YTL, %28.9’u 750-900 YTL, %10.6’sı 900-1000 YTL, %9.6’sı 1000-1200 YTL, %1.9’u 1200-1500 YTL, %1.1’i 1500-2000YTL, %1’i 2000 YTL üzerinde maaş almaktadır. Buradan da anlaşılacağı üzere memurların %43’lük kesimi 550-750 YTL maaş almaktadır.

ASGARİ ÜÇRET: Ülkemizde 2004 Temmuz’unda net 318 YTL olan asgari ücret Ocak 2005’de 350 YTL ve Temmuz 2005’de 424 YTL’ye çıkmıştır. Yaklaşık yıllık ortalama 240 Euro/Ay olan asgari ücretli AB’nin 15 ülkesinden (1100-1400 Euro/ay) daha az fakat 8 Doğu Avrupa ülkesinden daha fazla asgari ücret almaktadır. Türkiye’deki asgari ücret Bulgaristan 61, Romanya 69, Letonya 121, Slovakya 148, Estonya 159, Polonya 177, Macaristan 189, Çek Cumhuriyeti 207 Euro/Ay’dan fazladır. Ülkemizde kayıt dışı çalışan 4-5 milyon işçinin büyük bir kısmının ücret seviyesi asgari ücretle belirlenmektedir. Asgari ücret ile yaşam yoksulluk anlamına gelmektedir.

GELİR VERGİSİ ÖDEME: Ülkemizde2004 yılında en çok gelir elde eden meslek grupları gelir vergisi beyanlarına göre şöyledir.

Noterler 20.369 YTL/Ay Aylık ortalama gelir
Sanatçılar 3.274
Eczacılar 2.830
İhracat&İthalatçılar 1.914
Mali Müşavir/Muhasebeciler 1.630
Avukatlar 1.124
Doktorlar 932
Mimar/Mühendisler 932
Müteahitler 869
Ecza Depoları 884
En Düşük Emekli Maaşı 611
Devlette Odacı 525
Asgari Ücretli 424

2004 gelir vergisi beyanında vergisi maaştan/ücretten peşin kesilen memur ve işçiler, işyeri sahiplerine göre çok daha zengin/kazanç sağlıyor gibi görünmektedir. Esnafın büyük bir çoğunluğunun beyan edilen vergi değerlerine göre YEŞİL KARTLIK olması gerekmektedir. Maliye Bakanlığı verilerine göre 2004 yılı vergi gelirlerini 90.1 katrilyon. Serbest meslek sahiplerinin ödediği vergi toplamı 1 katrilyon 77 trilyon lira. Buna karşılık ücretlilerden kesilen vergilerin toplamı 15.7 katrilyon liradır. Ücretliler serbest meslek sahiplerinden yaklaşık 15 kat fazla vergi ödemektedir. Beyan edilen aylık gelire göre işadamları ve serbest meslek sahipleri emekli, devlette odacı/hizmetli/çaycı kadrosunda çalışan ilkokul mezunu memurdan daha az kazanmaktadır..! (Üniversite sınavı sonucuna göre meslek seçecek öğrencilerin yukarıdaki gelir seviyesi en yüksek meslekleri seçmeleri yararlı olacaktır.) Türkiye’de gelir beyanına göre en çok gelir elde eden meslek grupları NOTERLİK, SANATÇILIK, ECZACILIK, İTHALAT& İHRACAT YAPMAK ve MALİ MÜŞAVİRLİK& MUHASEBECİLİKTİR. Avukat, Doktor ve Mühendislik artık önemini yitirmiş yani OUT olmuştur. Halen devlette 525 YTL alan odacının aylık gelirine karşılık:


En düşük Emekli Memur 611
Devlette Odacı 525 YTL/Ay gelir
Asgari Ücretli 424
Altın İmalatçısı/Tüccarı 415
Ayakkabı İmalatçısı 264
Ayakkabı Parakendecisi 276
Bakkal 272
Otel-Motel İşl. 479
Derici 310
Fırıncı 381
Diş Hekimi 383
Diş Protezci 147
Seyahat/Turizm 286
Mobilyacı 261
Lokantacı 225
Kürkcü 221
İnş. Malz. Satıcısı 313
Et Mamulleri Sat. 421
Konfeksiyon İmalat 345
Konfeksiyon Parakendeci 319

Halen asgari ücretli/devlet odacıları kuyumcu, ayakkabı imalatçısı/satıcısı, bakkal/süper marketler, otel-moteller, fırıncılar, diş hekimleri, lokantalar, kürk imalatçıları, inşaat malzemesi satıcılarından daha fazla gelir elde etmekte görünmektedir Bugün asgari ücretli ülkemizde vergi rekortmeni durumuna gelmiştir.

MİLLİ GELİR: 2004’te %8.9 GSYH ve %9.9 GSMH büyümesiyle yaklaşık toplam 300 milyar dolarlık milli gelir ve 4172$ kişi başı milli gelir ile Dünyada GSYH büyümesinde 16. sırayı ve milli gelir büyüklüğünde 20. sırayı alsak da, Türkiye AB’nin yıllık ortalama geliri 100 kabul edildiğinde 29 değerle AB’nin en fakir ülkesi konumundadır. Türkiye’nin milli geliri ABD’nin 39’da biri kadardır. 2001’de Dünyanın 24., 2003’te 21. olan Türkiye 2004’te Dünyanın 20. büyük ekonomisi konumundadır. AB ülkelerinin gelirleri aşağıdaki tabloda görülmektedir.

AB ÜLKELERİ GELİR Çek Cumhuriyeti 72
Lüksemburg 223 Macaristan 61
İrlanda 139 Slovakya 52
Danimarka 122 Estonya 50
Avusturya 122 Litvanya 48
Hollanda 120 Polonya 47
İngiltere 119 Letonya 43
Belçika 119
İsveç 116 ADAY ÜLKELER
Finlandiya 115 Hırvatistan 46
Fransa 111 Romanya 32
İtalya 105 Bulgaristan 30
İspanya 98 Türkiye 29
Yunanistan 82 EFTA ÜLKELERİ
K.Rum kesimi 82 Norveç 153
Slovenya 78 İsvicre 130
Portekiz 73 İzlanda 116
Malta 72 AB 25 ORT. 100

Türkiye satın alma gücü paritesine (SGP) göre kişi başına milli gelirde Avrupa’nın en fakiri konumunu sürdürmektedir. 3.45 TÜRK 1 AB’liye eşit kazanmaktadır.

ENFLASYON: 180 ülke içinde 2002’de %44.8 ile beşinci, 2003’de %25.3 ile sekizinci ve 2004’te %10.6 enflasyon oranı ile 30 sırada yer alıyoruz. Son yılda Dünyada ilk 10 en fazla enflasyona sahip ülkeler arasından çıksak ta OECD ülkeleri içinde yinede enflasyon şampiyonluğumuz sürüyor. Bu yıl tek haneli rakamlara düşmesi ümit edilmektedir.

GELİR DAĞILIMI ADALETİ: Dünya bankasının hesapladığı 40 Gini katsayısına göre ülkemizin gelir dağılımı adaleti sıralamasında 124 ülke içinde 55. sırada yer almaktayız. Ülkemizde en alttaki %10’un gelirden aldığı pay %2.3 iken en üstteki %10’un gelirden aldığı pay %30.7’dir. Dünya Bankası verilerine göre en alttaki 7 milyon kişi 6.9 milyar $ yani kişi başına yılda 985$ kazanırken en zengin 7 milyon kişi, kişi başına yılda 13157 $ kazanıyor. En fakir ve en zengin arasında 13 kat fark/uçurum bulunmaktadır. Türkiye’de nüfusun %27’si (20 milyon kişi) günde 2.15 $’dan az para ile yaşamak zorundadır. Türkiye OECD içinde Meksika ve ABD’den sonra gelir dağılımı en bozuk 3. ülke konumundadır. AB’de gelir dağılımı Türkiye’den daha bozuk bir Avrupa Birliği üyesi veya aday ülkesi bulunmamaktadır. Avrupa’daki ülkeler gelir dağılımı en adaletli ülkeler grubunu oluşturmaktadır. 2004’te ülkemizde 8453 kişi/kurum TL ve döviz mevduatının %27’sine sahipken 2005’te 5185 kişi trilyoner konumundadır. Türkiye’de genelde az kazanıp çok ödüyoruz. Örneğin elektrik, benzin, et vs çok pahalı.

SOSYAL GÜVENLİK AÇIĞI SÜREKLİ ARTIYOR: Toplam 6 milyon 321 bin 216’sı zorunlu olmak üzere 7 milyon 50 bin 882 sigortalının kayıtlı bulunduğu SSK, 4 milyon 170 bin kişiye emeklilik, ölüm, sürekli iş görmezlik adları altında aylık ödemektedir. Toplanan primlerin emekli aylıklarını karşılama oranı %90’lar civarındadır. 2004’te sosyal güvenlik açığı 19.8 katrilyon TL olurken bu açık 2005’te 22 katrilyona tırmanmış ve büyük zorlukla sağlanan faiz dışı fazlaya yaklaşmıştır. Sosyal güvenlikte en çok açık SSK, daha sonra Bağ-Kur ve en az Emekli Sandığındadır. 2004 yılından 2005 yılı 3. periyoduna olan artış ortalama %29 civarındadır. 1994-2004 yılları arasındaki 10 yılda sosyal güvenlik açığının kapanması için yaklaşık 70 milyar $ harcanmıştır. Toplam bütçe harcamaları içinde sosyal güvenlik sistemine aktarılan pay 1993’lerde %2 iken 2004 yılı sonunda %14’ü aşmıştır. Sosyal güvenliğin SOS vermemesi için 4 çalışana 1 emekli düşmesi gerekirken bu durum ülkemizde 1993 yılından sonra bozulmuş 2’ye 1’in altına düşmüştür.

YABANCI SERMAYE: Ülkemize yabancı sermaye çekmede en başarılı yıl 3.84 milyar $ ile 1996 olmuştur. 2000 yılında 3.5 milyar $, 2001’de 2.7, 2002’de 2.2, 2003’de 1.7 ve 2004’te 2.6 milyar $’lık yabancı sermeye ülkemize gelmiştir. Bugüne kadar gelen yabancı sermaye daha çok borsaya sıcak para ve mülk/emlak alışlarına yönelmiştir. Ciddi ve önemli üretim/istihdam yaratıcı yatırımlara pek yönelmemiştir. 2005 yılında ise yabancı sermaye girişi 8 milyar doları aşabilir.

İŞÇİ DÖVİZİ: IMF’ye 1990-2003 yılları arasında göre yabancı ülkede çalışıp ülkesine döviz göndermede Türkiye yılda 3.5 milyar dolar ile beşinci sırada yer almaktadır.

YOLSUZLUK: Dünyada Toplumsal Saydamlık Hareketi Derneği tarafından yapılan 2003 yılı yolsuzluk endeksi sıralamasında 133 ülke içinde Türkiye 77. sırada yer almıştır. Türkiye 1995’te 27, 1996’da 33, 1997’de 38, 1998 ve 1999’da 54, 2000’de 50, 2001’de 54 ve 2002’de 64. sırada yer almıştı. 2002’ye göre 13 basamak gerileyen Türkiye’de düşüşün nedeni banka yolsuzlukları idi.

CARİ İŞLEM AÇIĞI: Dünya Bankası verilerine göre Türkiye geçen yıl 15.4 milyar dolar cari işlem açığı ile gelişmekte olan ülkeler arasında lider oldu. Türkiye bu büyüklükte bir cari işlem açığıyla sadece gelişmekte olan ülkeler arasında yapılan sıralamada üstte kalmayıp dünyadaki tüm ülkeler arasında da üst sıralarda yer aldı.

İŞSİZLİK: %10’lar civarındaki işsizlik oranı ile 30 OECD ülkesi içinde 4. sırada yer almaktayız. 2004’de 21 milyon 791 bin istihdam edilenin %53’ü kayıt dışı idi.


SONUÇLAR

Kamuda en fazla eğitim-öğretim ve genel idari hizmetler kadrolarında çalışıyor. Kamuda çalışanların %34’ü 550-750 YTL maaş almaktadır. Çalışanların büyük bir kısmının maaş düzeyini belirleyen asgari ücret 240 Euro mertebelerinde bulunuyor. Serbest çalışan esnafın büyük bir kısmı ülkemizde odacı/emekli/asgari ücretli kadar bile vergi ödemiyor. Odacılar/asgari ücretliler ülkemizde vergi rekortmenliğine oynuyorlar. 300 milyar $’lık milli gelirle Dünyanın 20. büyük ekonomisi olsak ta Avrupa’nın en fakir ülkesi konumundayız. Enflasyonu %10.6’lara indirerek önemli bir başarı elde edilse de hala OECD içinde enflasyon şampiyonluğumuz sürmektedir. Gelir dağılımı adaletsizliğinde dünyada orta sıralarda yer alıyoruz. 20 milyon insanımız günde 2.15 $’dan az para ile geçinme çabası vermektedir. Sosyal güvenlik kara deliği her geçen gün büyümektedir. Dört çalışan bir emekliye bakması gerekirken 2. çalışandan daha azı bir emekliye bakmaktadır. Yabancı sermaye girişi çoğunlukla emlak alımı ve borsaya olmaktadır. Cari işlem açığımız gelişmekte olan ülkeler arasında en fazla seviyede sürmektedir. İstihdam artırılamadığı için işsizlik oranımızda önemli bir azalma olmamaktadır. Maalesef ülkemizde üretim, yatırım, istihdam ve ihracat dengeleri tam olarak oluşturulamamıştır.




Prof.Dr. Muammer Kaya, Eskişehir-Osmangazi Üniversitesi
Teknoloji Araştırma Merkezi (TEKAM) Müdürü
Email: mkaya@ogu.edu.tr