1. GENEL BİLGİLER

1.1. Akademik Dereceler Sistemi

a. Burada verilecek bilgiler full-time öğrenime göre olup programların normal uzunluğunu esas almaktadır.
b. Lisans öğrenimi normalde üç yıl olmakla birlikte, dil programları vb. bazı öğrenimler dört yıl sürmektedir. İskoçya'da ilk akademik dereceler (lisans) normal olarak dört yıl devam etmektedir.

1.2. Doktora Hakkında Genel Bilgi

1.2.2. Doktora Derecelerinin Tip ve Düzeyleri
Büyük Britanya'da doktora öğrenimi iki düzeydedir. İlk doktora derecesi PhD veya DPhil (Doctor of Philosophy) olarak adlandırılır. Bir lisansüstü araştırma derecesi olan bu çalışma, fen bilimleri, sosyal bilimler ve güzel sanatlar sahalarında alınabilmekte fakat bu çalışma alanları, PhD unvanının yanında belirtilmemektedir. Normal şartlar altında PhD öğrenimi başarılı bir lisans öğreniminin ardından en az üç yıllık bir çalışmayı gerektirir. Ancak, belirli bir araştırma uzmanlığı veya lisansüstü diploma olmaksızın hemen doktoraya başlamak pek mümkün olmamaktadır. Britanya üniversitelerinin çoğu, daha önce bir lisansüstü araştırma tecrübesi olmayan PhD adaylarının, önce MPhil (Master of Philosophy) veya benzeri bir araştırma programına kaydetmekte, bu programda tatminkar bir ilerleme görüldüğünde de PhD kaydına geçiş yaptırılmaktadır. İkinci doktora derecesi Yüksek Doktora olarak adlandırılmaktadır. Bu derece, belirli bir bilim alanına önemli katkıda bulunmuş ve seçkin bir akademik geçmişi olan kişilere, daha önce yayınlanmış akademik çalışmaları esas alınarak verilmektedir.

2.1. Doktora Öğrenimi Hakkındaki Ulusal Düzenlemeler
Büyük Britanya'da doktora öğrenimlerini kapsayan herhangi bir ulusal kural veya düzenleme yoktur. PhD öğrenimlerinin müfredat veya süreleri hiç bir merkezi düzenlemeye tabi değildir.

2.2. Doktora Öğrenimlerinin Yönetim ve Denetimi
Büyük Britanya'daki üniversiteler, akademik programlara kabul ve bu programların içerik ve şartları konusunda kendi düzenlemelerini yapma yetkisine sahiptirler. The Privy Council, üniversitelere doktora dahil tüm akademik dereceleri verme yetkisi vermektedir. Oldukça sınırlı sayıda da olsa Kraliyet Enstitüsü (The Royal Institution) gibi bazı araştırma kurumlarında da doktora çalışmaları yürütülebilir. Bu tip kurumların adları Eğitim Bakanlığı'nca (Department for Education-DFE) yayınlanmaktadır. Ulusal bir düzenleme olmamasına karşın, doktora programları için öğrencilere danışmanlık yapabilecek düzeyde tecrübeli öğretim üyeleri gerekir. İlgili kalite ve standartlar, yüksek öğrenim kurumları arasındaki kalite kabul sistemi (system of quality audit) ve dış gözlemci sistemi (external examiner system) ile belirlenmiştir. Bu konudaki esaslar Yüksek Öğrenim Kalite Kurulu (Higher Education Quality Council-HEQC) tarafından tüm kurumlar adına yayınlanmaktadır.

2.3. Planlama Prosedürü
Doktora adayları ve çalışma konularının sayıları ile ilgili bir ön planlama yapılır. Bu hem üniversiteler hem de Araştırma Kurulları (Research Councils) ve Britanya Akademisi tarafından gerçekleştirilmektedir.

2.4. Doktora Çalışmalarında Mali Destek
PhD öğrencileri için en büyük mali kaynaklar Britanya Akademisi ve Araştırma Kurulları tarafından verilen çeşitli araştırma burslardır (research studentships):

* Bilim ve Mühendislik Araştırma Kurulu (Science and Engineering Research Council-SERC) en büyük araştırma fon kaynağıdır. Bu kurul burslarını mesela fizik, astronomi, biyoteknoloji ve mühendislik gibi fen bilimleri konularındaki araştırmalar için tahsis etmiştir. 1 Nisan 1994'de SERC'in yerine Mühendislik ve Fizik Bilimleri Araştırma Kurulu (Engineering and Physical Sciences Council-EPSRC) ve Partikül Fiziği ve Astronomi Araştırma Kurulu (Particle Physics and Astronomy Research Council-PPARC) oluşturulmuştur. SERC'in biyolojik bilimler konusunda halen devam eden sorumluluğu ise, aşağıda bahsedilecek olan AFRC'yi de kapsayacak şekilde, yeni oluşturulacak Biyoteknoloji ve Biyolojik Bilimler Araştırma Kurulu'na (Biotechnology and Biological Sciences Research Council-BBSRC) devredilecektir.

* Doğal Çevre Araştırma Kurulu (The Natural Environment Research Council-NERC), deniz biyolojisi, jeoloji ve atmosfer kimyası gibi çevre bilimlerine yönelik öğrenci burslarına kaynak sağlar.

* Tarım ve Gıda Araştırma Kurulu (The Agricultural and Food Research Council-AFRC) tarım, gıda ve ilgili biyolojik bilimler araştırmalarını destekler. 1 Nisan 1994'den itibaren bu kurulun işlevini BBSRC yürütmektedir.

* Ekonomik ve Sosyal Araştırma Kurulu (Economic and Social Reseach Council-ESRC) ekonomi, siyasal bilimler, psikoloji gibi sosyal bilimlerde lisansüstü çalışmalara mali destek sağlamaktadır.

* Beşeri bilimler (edebiyat, felsefe vb.) ve güzel sanatlar konularındaki araştırmalar ise Britanya Akademisi (The British Academy) tarafından desteklenmektedir. Adı geçen akademi, bahsedilen alanlara burs ve diğer mali kaynaklar sağlamak üzere bir Beşeri Bilimler Araştırma Kurulu (Humanities Reseach Board) oluşturmaya çalışmaktadır.

PhD öğrencilerine açık olan diğer mali kaynaklar ise üniversite bursları ve çeşitli ödüller (üniversity scholarships and awards); özel sektör kaynaklı burslar; üniversitede part-time asistan (teaching assistant) olarak çalışma; hayır kurumlarının sağladığı kaynaklar; ve kişisel özel kaynaklardır.
Yabancı ülkelerden Büyük Britanya'ya doktora yapmak için gelen öğrencilere yönelik mali destek programları şunlardır: British Council Fellowship Programme; the Commonwealth Scholarship and Fellowship Plan (CSFP); the Overseas Research Student Awards Scheme (ORSAS).

3. Doktora Öğrenim Süreci
3.2.1. Kabul için gerekli genel şartlar

Büyük Britanya'da bir doktora programına kabul edilmek için bir lisans veya yüksek lisans diploması (veya dengi) gerekmektedir. Yüksek lisans (master) derecesi ya da lisansüstü bir diploma sahibi adaylar PhD programına doğrudan kayıt edilirler. Fakat, bir lisansüstü araştırma tecrübesi olmayan adaylar öncelikle MPhil yahut benzeri bir araştırma derecesi için kayıt edilirler. Daha sonra şayet tatminkar bir ilerleme görülürse bu programdaki öğrenciler PhD programına geçiş yapabilirler. Büyük Britanya'da PhD programına başlamak için MPhil veya MSc derecesine sahip olmak genellikle şart koşulmaktadır.
Bununla birlikte, üniversiteler iyi bir lisans veya lisansüstü derecesi olmayan adayların başvurularını da değerlendirebilmektedir. Ancak bunun için yayınlanmış eser ya da ilgili alanda iş tecrübesi bulunması gereklidir.

3.2.2. Kabulle ilgili sınırlamalar
PhD programına kabulde yaş, etnik köken, veya yabancı öğrenci sayısı ile ilgili hiç bir sınırlama yoktur. Öğrencilere üniversiteye devam zorunluluğu bulunmakta olup full-time öğrencilerin en az iki akademik yıl, part-time öğrencilerin de bunun dengi bir süre için kayıt yaptırması istenmektedir.

3.2.3. Kesin kabul ve kayıt
PhD programına kesin kabul edilecek adayların seçilmesinde izlenen prosedür üniversiteden üniversiteye farklılık göstermektedir. Ancak genellikle önceki öğrenim aşamalarında alınmış notlar ve akademik referans mektupları seçimde dikkate alınan en önemli kriterlerdendir. Bunun yanında adayların çoğu ile mülakat da yapılmaktadır. Öğrenci seçiminde ön plana çıkan diğer kriterler ise, üniversitenin ve adayın özel durumuna göre, yüksek lisans (master) tezi, adayın önceki araştırmaları ve ilgili iş tecrübesi gibi hususlardır. PhD programına giriş sınavı gibi bir uygulamaya pek rastlanmaz. Ancak, yabancı öğrencilerin kabulü için bir İngilizce yeterlilik sınavına girmek şart koşulabilir.

3.3. Doktora çalışmalarının yürütülmesi

3.3.1. Öğrencilik statüsü ve süresi
Doktora çalışmaları full-time ya da part-time olarak yürütülebilir. Normal olarak, full-time öğrenciler 3-4 yılda, part-time öğrenciler ise 5-6 yılda PhD çalışmalarını tamamlayabilir.

3.3.2. Danışmanlık
Büyük Britanya üniversiteleri dahilindeki doktora çalışmalarının yönetim ve yürütülmesi genellikle öğrencinin çalışmak istediği bölümde devameder. Her bir doktora öğrencisi için bir danışman öğretim üyesi tayin edilir. (supervisor) Bu danışmanlar çoğunlukla üniversite akademik personelinin kıdemli üyeleri olmaktadırlar. Bir danışmanın aynı anda alabileceği maksimum PhD öğrenci sayısı her üniversitenin kendi kural ve uygulamalarına bağlıdır. Çalışmaların konularına göre üniversite departmanları bu konuda kendi sınırlarını kendileri belirler. Danışmanlar yaptıkları iş için üniversitelerinden ek bir ücret almazlar. Ancak danışmanlık, öğretim üyeleri için üniversitelerce belirlenen öğretim ve araştırma şartlarını yerine getirmek ve araştırma ekibini güçlendirmek açısından oldukça önemlidir.

PhD öğrencisi ve danışmanının yapacağı toplantı ve görüşmelerin sıklığı, çalışma konusu vb. hususlar dikkate alınarak danışman ve öğrencinin anlaşması ile belirlenir.

Doktora öğrencileri ihtiyaç duyarlarsa, başka bir departman ya da, üniversiteden, ve hatta başka bir ülkeden bir akademisyeni doktora çalışmalarına destek olması için resmen talep edebilir. Özel kaynaklı burs alma halinde ise (mesela, Fen Bilimleri ve Mühendislik İşbirliği Ödülleri-Collaborative Awards in Science and Engineering-CASE), öğrenci, bu ortaklık dahilindeki üniversiteler ve endüstri kuruluşlarından danışmanlık ve teknik destek alabilir.

3.3.3. Tez konusu ve çalışma planının belirlenmesi
Doktora tezinin başlığı danışmanın, bazı hallerde departmanın da onayından geçmek zorundadır. Onaylanan tez konusu daha sonra üniversiteye bildirilir. Tez çalışma planı öğrenci ve danışman tarafından belirlenir. Çalışmaların durumu ise danışmanla yapılan toplantılar ve çeşitli seminerlerle izlenir.

3.3.4. Doktora öğrencilerine tanınan haklar
Doktora öğrenimi başladıktan sonra öğrenci, üniversitenin kuralları dahilinde öğrenimini geçici olarak kesip sonra tekrar başlayabilir. Ayrıca üniversitede part-time asistan statüsünde ücretli olarak çalışabilir. Gerekli hallerde doktora çalışmalarının bir bölümü başka üniversite ya da araştırma kurumlarında yürütülebilir. PhD öğrencileri ülke içinde ve dışında çeşitli kısa kurs ve çalışma toplantılarına katılma imkanına da sahiptirler.

3.3.5. İş garantisi
PhD derecesi bir çok alanda avantaj sağlamasına rağmen üniversitelerde, özel şirketlerde veya başka bir yerde iş bulma garantisi sağlamaz. İş türü, maaş vb. hususlarda faydalı olabilmekle beraber, bunlar otomatik hak olarak görülmemelidir.

3.4. Doktora programı

3.4.1. Doktora programının içeriği
Özellikle beşeri bilimler gibi bazı konulardaki doktora programları sadece özgün bir çalışmaya dayanmakta ise de, çoğu PhD programında araştırmanın yanında lisansüstü dersler de bulunmakta ve bu eğilim gün geçtikçe artmaktadır.

3.4.2. Lisansüstü derslerin tür ve içeriği
Müfredat genellikle ilgili çalışma alanında, araştırma metodolojisi ve bazen yabancı dil (İngilizce harici) konularında ders ve seminerlerden oluşmaktadır. Derslere ayrılacak süre ise üniversite ve çalışma alanına bağlı olarak farklılık arz edebilir.

3.4.3. Derslerin sınavları
Her dersin sınavı ayrı ayrı yapılır. Sınavlar yazılı, sözlü veya her ikisi de olabilir

3.5. Doktora tezi

3.5.1. Tezin içeriği ile ilgili şartlar
PhD derecesi için gereken en temel şart, özgün çalışmaya dayanan bir tez hazırlanmasıdır. Özgün bir tez, yeni gerçekleri ortaya koyarak ve/veya bağımsız eleştiri gücünü kullanarak ilgili bilim dalına katkı sağlayan çalışmadır. Doktora teziyle adayın, araştırma metodolojisi bilgisini ortaya koyması beklenir.

3.5.2. Tezin formu
Doktora derecesi adayları tezlerini monografi formunda ve belirli bir düzende yazılı olarak sunarlar.

3.5.3. Tezde belirtilecek diğer hususlar
Tez savunması için uygun kişilerin belirlenebilmesi için her adayın, doktora tezinin içeriğini ortaya koyan bir özet (abstract) hazırlaması ve sunması gerekir. Ayrıca tez hazırlanırken yararlanılan kaynakların tam listesi de teze eklenmek zorundadır.

3.5.5. Tez savunması jürisi
Adayın hazırladığı doktora tezi üniversitece belirlenen ve konunun uzmanı olan kişilere gönderilir. Tez sınav jürisi genellikle biri dışarıdan diğeri ise aynı üniversiteden iki kişiden oluşur. İstisnai olarak, eğer tez danışmanı bu iki kişilik jüriden biri olursa, mutlaka içeriden veya dışarıdan bir üçüncü uzman savunma jürisine dahil edilir.

3.5.6. Tez savunma prosedürü
Savunma jürisi tezi alıp okuduktan sonra adayı sözlü bir sınava alabilir. Bunun yanında, jüri üyeleri adayı yazılı ve/veya uygulamalı olarak da imtihan edebilir.

3.5.7. Tez savunmasının başarısız geçmesi
Eğer jüri doktora adayının veya hazırladığı tezin PhD derecesi için gerekli standarda ulaşamadığı kanaati edinirse, adaya MPhil derecesi verilmesini tavsiye edebilir.

3.5.8. Tez nüshaları
PhD derecesi kazanıldıktan sonra tez o üniversitenin kütüphanesine verilir. Tez burarda belirli şartlar dahilinde herkesin istifadesine açıktır. Tez, mikrofilm veya fotokopi olarak çoğaltılabilir ve başka kütüphanelere verilebilir. Büyük Britanya üniversitelerinde sunulan tüm tezlerin özetleri liste halinde basılıp yayınlanmaktadır.

4. Doktora öğreniminde izlenen diğer süreçler
Büyük Britanya üniversitelerinde PhD derecesi almak için, 3. Madde altında yukarıda belirtilmiş bulunan süreçten başka bir yol yoktur.

5. Yüksek doktora derecesi (Second doctor's degree)

5.1. Genel Bilgi
Yüksek doktora derecesi veren fakülteler şunlardır:
- Edebiyat Fakültesi (Faculty of Arts): Edebiyat Doktoru (Doctor of Literature - Dlitt)
- Fen Fakültesi (Faculty of Sciences): Fen Bilimleri Doktoru (Doctor of Sciences - DSc)
- Hukuk Fakültesi (Faculty of Laws): Hukuk Doktoru (Doctor of Laws - LLD)
- İlahiyat Fakültesi (Faculty of Theology): İlahiyat Doktoru (Doctor of Divinity - DD)
- Müzik Fakültesi (Faculty of Music): Müzik Doktoru (Doctor of Music - DMus)

5.2. Kabul

5.3. Gerekli koşullar
Büyük Britanya'da en yüksek akademik derece olan yüksek doktora derecesi, üniversitelerce, bilim ve öğrenmeye özgün katkı sağlayan, yüksek standartta yayınlanmış bir bilimsel çalışma ortaya koyanlara verilir. Yüksek doktora verilen kişiler kendi alanlarında belirli bir üstünlük ve saygınlık kazanmış olurlar.

6. Başka ülkelerden alınan akademik derecelerin geçerliliği

6.1. Genel bilgi
Başka ülkelerde alınmış akademik derecelerin geçerliliği konusunda Büyük Britanya'da ulusal bir düzenleme yoktur. Bu konuda gereken bilgi ve tavsiyeler Avrupa Birliği Ulusal Akademik Geçerlilik Bilgi Merkezleri Ağı (Network of National Academic Recognition Information Centres - NARIC- of Europian Union) vasıtası ile elde edilebilir. Avrupa Birliği ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (Europian Free Trade Association-EFTA) ülkelerinin her birinde oluşturulan National Academic Recognition Information Centre (NARIC), denizaşırı ülkelerden alınan akademik derecelerin geçerliliği hakkında bilgi sağlamak ve tavsiyelerde bulunmak amacını taşımaktadır. Büyük Britanya'daki NARIC British Council tarafından yönetilmektedir. Geçerlilik konusundaki son karar ise adayı kabul edecek üniversiteye aittir.

6.2. Başka ülkelerden alınan akademik derecelerin doktora programına kabul için değerlendirilmesi
Yabancı ülkelerden alınan akademik derecelerin doktora programına kabul amacıyla değerlendirilmesi başvurulan kurumca yapılır. Ayrıca, denizaşırı bir ülkeden diploması olan ve Büyük Britanya'da çalışmak isteyen bir kişi, o mesleğin uzmanlarınca değerlendirilmek üzere bir başvuru yapmak zorundadır.

6.3. Başka ülkelerden alınan doktora derecelerinin değerlendirilmesi
İngiltere dışındaki ülkelerden alınan doktora derecelerinin değerlendirilmesi her üniversitenin kendi uzmanlarınca gerçekleştirilir. Her başvuran aday için ayrı bir değerlendirme yapılır. Yabancı doktora derecesinin akademik görevlendirme ya da doktora sonrası (post-doktora) çalışma amacıyla değerlendirilmesi arasında pek fark yoktur. Doktora derecesinin kısmen geçerli sayılması mümkün değildir. Yabancı hiç bir doktora derecesi otomatik olarak geçerlilik kazanmaz, yani mutlaka özel bir değerlendirmeye tabi tutulur.


Son güncelleme: 2005.12.04